Türkiye’de haberleşme ve iletişim kalitesini yavaş da olsa artırabilmek için en önemli adımlardan biri, orijinal kaynak kullanımını alışkanlık haline getirmektir. Aşağıdaki değerlendirme biraz uzun olsa da, konuya dair kapsamlı bir bakış açısı sunacağını düşünüyorum.

Haberleşmede Yaşanan Temel Sorunlar

Türkiye’deki haber kaynaklarında gözlemlediğim en büyük sorunlardan biri, neredeyse hiç referans veya link kullanılmamasıdır. Eğer biraz olsun İngilizce medya takip ettiyseniz, bunun ne kadar anormal olduğunu fark etmişsinizdir. Yabancı içeriklerin Türkçe olarak paylaşılmasının kendisi sorun değil; sorun, ya birebir çeviri yapılıp orijinal kaynağa hiç değinilmemesi ya da kaynak gösterilmesine rağmen çevirinin kırpılması, değiştirilmesi ve manipüle edilmesidir.

Doğruluk kontrolü yapılmaması başka bir kritik eksiklik. Bu sorun İngilizce medyada da varlığını sürdürse bile, Türkiye’de sistematik bir doğrulama kültürünün oluşmadığı açık. Bir haberin yanlış olduğu ortaya çıktığında, uluslararası medyada haber kuruluşları ya yeni bir haberle özür diler ve düzeltme yapar, ya da haberin üzerine küçük bir uyarı ekler. Türkiye’de bugüne kadar bu pratiği gördüğümü hatırlamıyorum; en iyi ihtimalle haber sessizce silinir ki bu, geriye dönük referans vermeyi imkansızlaştırdığı için çok daha vahim bir durumdur.

Haber kaynaklarının büyük çoğunluğunun özgün habercilik yapmak yerine haber ajanslarını, özgün haber üreten kuruluşları veya diğer siteleri kopyalaması, çalakalem içerik üretmesi ciddi bir sorun oluşturuyor. Yanlış bir haber ortaya çıktığında, neredeyse tüm siteler aynı içeriği kopyaladığı için sanki genel bir uzlaşı varmış gibi algı oluşuyor ve insanlar inanıyor. Üstelik paylaştıkları haberlerin arkasında da durmuyorlar; çünkü bu içeriklerin çoğu kendilerine ait değil ve her türden politikaya açık hale geliyor.

Bu durum, haber değeri bile olmayan iddiaların medyadan halka yayılmasına yol açıyor. İddia ile gerçek net bir şekilde ayrılmadığı için de toplum, ya tüm iddiaları gerçek sanıp onaylıyor ya da gerçekleri iddia sanıp reddediyor. Üzerine bir de sahte haberciler ekleniyor: Twitter’daki “bla bla Haber” tarzı hesaplar, haber kaynaklarının paylaşımlarını özetleyip iki-üç cümlelik paylaşımlarla habercilik yaptıklarını iddia ediyor. Amerika’da bile bu tarz hesaplar çok fazla, ancak en azından New York Times gibi güvenilir kaynakların linklerini bırakıyor ve kendilerine haberci demiyorlar.

Tüm bunların üzerine, yapay zeka ve otomatik botlarla her konuda çöp/spam içerik üreten web sitelerini haber olarak bile saymıyorum.

Peki Ne Yapabiliriz?

Belki çok karamsarsınızdır ve “böyle gelmiş böyle gider” diyorsunuzdur. Ama aslında sandığınızdan çok daha fazlasını yapabilirsiniz.

Öncelikle, haber sitelerini ne kadar eleştirdiysem de hala iyi standartlara saip haberciler var. İşte habercilikte aranması gereken temel standartlar:

  • 5N1K İlkesi: Ne? Ne zaman? Nerede? Nasıl? Neden? Kim?
  • Kaynak Şeffaflığı: Her bilgi orijinal kaynağına mutlaka referansla sunulmalı. (ya da en azından bahsedilmeli.)
  • Tarafsızlık: Haberler propaganda veya kişisel yorum içermemelidir. (Köşe yazıları kişisel yorum içerebilir.)
  • Özgünlük: Haber ajanslarının ötesine geçip özgün içerik üretilmelidir.
  • Sorumluluk: Paylaşılan haberin arkasında durulmalıdır.

İlham İçin: Reuters’ın Standartları

Dünyanın en zengin iş insanlarından biri, Reuters’ın tüm hisselerini satın alıp “Artık sadece benim istediğim haberler yapılacak” diyemez. Özel “Kurucu Hisse” yapısı, şirketin tek bir kişinin veya siyasi grubun kontrolüne geçmesini yasal olarak engeller.

Bir Reuters muhabiri, kendi ülkesinin dahil olduğu bir savaşı haberleştirirken “Kahraman ordumuz ilerliyor” gibi duygusal veya taraf tutan ifadeler kullanamaz. Bunun yerine “X ordusu, Y bölgesine girdi” gibi sadece somut gerçeklere dayanan, yorumsuz bir dil kullanmak zorundadır.

Bir seçim sırasında Reuters, sadece bir partinin verilerini değil, doğrulanmış tüm resmi sonuçları aynı anda paylaşır. Eğer bir bilgi kesin değilse, “iddia ediliyor” diyerek belirtir veya tamamen doğrulanana kadar yayınlamaz.

Wikipedia’dan güzel bir tanım

While various existing codes have some differences, most share common elements including the principles of – truthfulness, accuracy, objectivity, impartiality, fairness and public accountability – as these apply to the acquisition of newsworthy information and its subsequent dissemination to the public.

Türkçe çevirisi

Maalesef bu kavramların bazılarının Türkçe karşılığını bulamadım (belki de Türkçe dağarcığım yetmiyor) bu yüzden kalitesiz bir çeviri sunmak istemiyorum, dağarcığı iyi olanlar buyurun

Vikipedi’den bulduğum bir tanım Gazetecilik, haberi doğru kaynaktan almakla yükümlüdür ve kulaktan dolma bilgilerle yapılmaz. Şantaj, karalama, kirletme, yalan haber, yıpratma gibi unsurları içermez.

Kötü habercilik örnekleri

❌ Ünlülere yönelik uyuşturucu operasyonunda flaş! Yusuf Aktaş ve Emirhan’ Çakal’ın test sonucu pozitif (ahaber)

✅ Ünlülere yönelik uyuşturucu soruşturması: Reynmen ve Çakal’ın da aralarında olduğu 5 kişinin test sonuçları çıktı (birgün)

❌ Özgü Namal’ın Türkiye yanıtı gündem oldu: Zorunluluk değil, tercih! (hürriyet)

✅ Özgü Namal’dan ‘Türkiye’ yanıtı: ‘Yapılamaz değil, tercih’ (oksijen)

❌ CHP’li İmamoğlu’nun alemci A takımı oteli fuhuş yuvasına çevirdi: “Ongun ve Bağdatlı ile cinsel ilişki yaşadım” (takvim)

✅ Murat Ongun ile fuhuş iddiası: Otelde 1000 dolar aldım (yenisafak)

Somut Adımlar

  1. Kaliteli içeriği destekleyin: Doğru kaynak gösteren, özgün habercilik yapan kuruluşları takip edin, paylaşın maddi destekte bulunun
  2. Kalitesiz kaynakları uyarın: Referans vermeyen, çalakalem içerik üreten siteleri ve kişileri uygun bir dille eleştirin, uygulama mağazalarında ve platformlarda düşük puan verin

Arama motorlarına geri bildirim paylaşın

  • Google için arama sonucunun sağındaki üç noktaya tıklayın --> Geri Bildirime tıklayın
  • Yandex için arama sonucunun sağındaki üç noktaya tıklayın --> Hata Bildire tıklayın
  • DuckDuckGo için arama sonucunun sağındaki üç noktaya tıklayın --> Bu Site Hakkında Geri Bildirim Paylaşına tıklayın

Medya okuryazarlığınızı geliştirin: Her gördüğünüz haberi sorgulayın, orijinal kaynağı bulun, farklı kaynaklardan doğrulayın

Toplumsal baskı oluşturun: Sosyal medyada doğru habercilik talebini yükseltin, yanlış uygulamaları gündem yapın

Reddit hesabı olanlardan ricam spam olmayacak şekilde sürekli Lemmy’i tavsiye etmeniz ve lemmy.world’u önermeyin zaten yeterince büyüdü (yakında Lemmy için basit ve anlaşılır bir Wiki yapmayı düşünüyorum)

Değişim yavaş olabilir ama mümkün. Her birimizin küçük adımları, toplumun haberleşme kalitesini yükseltmek için yeterli olacaktır.

Arama motorları için güzel planlarım var, zamanım olduğunda başlayacağım (biraz yardım gerekebilir)

Çok fazla planım var ama zamanım kısıtlı keşke daha fazla zamanım olsa :(